Hai thước đo của võ Việt: giữa bài quyền và sàn đấu

Hai thước đo của võ Việt: giữa bài quyền và sàn đấu

Tại một buổi thi đấu quyền thuật trong hệ thống giải vô địch quốc gia, võ sĩ bước lên sàn một mình. Không có đối thủ phía đối diện, không có hiệp đấu, không có ai bị đánh ngã. Bài quyền kéo dài chưa đầy hai phút, khép lại bằng một tư thế giữ nguyên trong ba giây, rồi trên bảng điện tử hiện lên 8,67. Khán đài vỗ tay. Người ngồi cạnh tôi, một phụ huynh đưa con đi thi, quay sang hỏi nhỏ: “8,67 là cao hay thấp hả chị?” Tôi mất gần một phút để trả lời cho đúng, vì muốn trả lời đúng thì phải nói về thang điểm kỹ thuật trước, rồi mới nói đến thang điểm trình diễn. Câu hỏi tưởng như rất nhỏ ấy gói gọn một vấn đề lớn hơn nhiều: võ Việt đang vận hành bằng hai hệ thống đo lường khác nhau về bản chất, và phần lớn khán giả chỉ được dạy cách đọc một trong hai.

Võ thuật Việt Nam là một chùm hệ thống chồng lên nhau, mỗi hệ thống có luật, thang điểm và cách đếm huy chương riêng. Ở nhánh truyền thống, Vovinam và võ cổ truyền tồn tại song song hai nội dung: quyền và đối kháng. Ở nhánh thể thao, taekwondo, karate, judo, boxing, vật và Muay đều có liên đoàn quốc tế với bộ luật riêng. Ở nhánh mới nổi, các giải MMA trong nước đang xây một tầng khán giả trẻ, nơi mọi thứ được đo bằng kết quả trận đấu.

Trong nhiều năm theo chân các đội tuyển và các ban huấn luyện, tôi nhận ra một chuyện ít được nói tới: bất đồng lớn nhất trong làng võ Việt không nằm ở chuyện ai mạnh hơn ai. Nó nằm ở chỗ chúng ta dùng chung một từ vựng để nói về hai thứ khác nhau. Người hâm mộ hỏi “võ sĩ này có mấy huy chương vàng”, nhưng huy chương vàng ở nội dung quyền và huy chương vàng ở nội dung đối kháng không được tạo ra bởi cùng một loại năng lực, không đòi hỏi cùng một chu kỳ tập luyện, và không chịu cùng một loại rủi ro.

Tổng hợp bảng huy chương các kỳ SEA Games gần đây cho thấy nhóm môn võ thuật luôn chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng số huy chương của đoàn Việt Nam. Trong nhóm đó, các nội dung biểu diễn đóng góp ổn định hơn hẳn. Đây là điểm khởi đầu của mọi phân tích nghiêm túc, và cũng là điểm mà truyền thông thường bỏ qua.

Người ta cười bài báo đầu, nhưng không ai cười được trận đấu mà nó kể, kể cả khi trận đấu đó không có đối thủ.

Nhánh biểu diễn vận hành bằng một công thức ba tầng. Điểm cuối cùng là tổng của giá trị độ khó, xác định theo danh mục kỹ thuật bắt buộc, cộng điểm thực hiện và điểm trình diễn. Mỗi trọng tài chấm độc lập, sau đó điểm cao nhất và điểm thấp nhất bị loại. Ở cấp quốc gia, một pha mất thăng bằng khi tiếp đất có thể bị trừ từ 0,1 đến 0,3 điểm. Ở cấp châu lục, khoảng cách giữa huy chương vàng và vị trí thứ tư thường chỉ vài phần mười. Yếu tố quyết định là độ chính xác cơ học và sự ổn định tâm lý.

Nhánh đối kháng vận hành bằng logic khác hẳn. Kết quả được xác định bằng thắng, thua, hòa hoặc kết thúc trước thời hạn, chấm theo hệ 10 điểm. Bộ số liệu đọc được gồm số đòn trúng mỗi phút, số đòn ăn vào mỗi phút, hiệu số đòn trúng, tỷ lệ takedown thành công, thời gian kiểm soát thế trận và tỷ lệ kết thúc sớm. Những chỉ số đó đo được sức tấn công và độ bền. Chúng không đo được độ khó của một bài quyền, và đó là ranh giới của công cụ chứ không phải khiếm khuyết.

Lấy ba cái tên quen thuộc để thấy rõ. Châu Tuyết Vân nổi lên ở nội dung quyền taekwondo, nơi cô gặt một chuỗi huy chương vàng khu vực và để lại dấu ấn ở sân chơi châu lục. Nguyễn Thị Tâm ghi dấu bằng các trận boxing, nơi kết quả được định đoạt bởi cự ly, nhịp ra đòn và khả năng chịu đòn. Nguyễn Trần Duy Nhất là tượng đài của làng Muay Việt. Ba người, ba loại năng lực, ba kiểu rủi ro, và không có thước nào đo được cả ba.

Có một chi tiết kỹ thuật mà truyền thông hầu như không nêu. Ở nội dung quyền, sai số trọng tài được tính đến ngay trong thiết kế hệ thống. Việc loại điểm cao nhất và thấp nhất tồn tại vì ban tổ chức biết rằng đánh giá chủ quan luôn lệch. Ở nội dung đối kháng, sai số được xử lý theo cách khác: thông qua quyền khiếu nại, giám sát viên, và đôi khi là quyết định cuối cùng của tổ trọng tài. Hai cách xử lý phản ánh hai triết lý khác nhau về cái gì là công bằng.

Ở một số giải, ban tổ chức còn công bố bảng chấm chi tiết của từng trọng tài sau khi nội dung kết thúc. Việc công bố đó cho phép so sánh chéo, và quan trọng hơn, nó buộc người đọc phải học một từ vựng mới: độ khó được công nhận, lỗi tư thế, lỗi thăng bằng, độ rõ nét của kỹ thuật. Không có từ vựng đó, mọi tranh luận sau đó chỉ còn là cảm giác.

Sự khác biệt còn nằm ở vòng đời sự nghiệp. Võ sĩ quyền thuật thường đạt đỉnh muộn hơn và giữ phong độ dài hơn, bởi áp lực lên cơ thể mang tính tích lũy chậm. Võ sĩ đối kháng có cửa sổ ngắn hơn, và trong cửa sổ đó, mỗi trận đấu đều để lại dấu vết trên cơ thể. Đây là lý do một số liên đoàn quốc tế áp đặt quãng nghỉ y tế bắt buộc sau những trận đấu nặng, trong khi ở nội dung quyền, khái niệm quãng nghỉ y tế sau thi đấu hầu như không tồn tại.

Một điểm nữa nằm ở đường ống đào tạo. Trẻ em bước vào các lò võ từ 8 đến 10 tuổi, nhưng đến 18 tuổi, hai nhánh tách nhau rõ rệt. Nhánh biểu diễn giữ được nhiều vận động viên hơn, đơn giản vì nền tảng chấn thương thấp hơn. Nhánh đối kháng mất người ở đúng độ tuổi sung mãn nhất, khi việc xuống cân trở thành một phần bắt buộc của nghề. Đây là lý do cấu trúc, không phải lý do tinh thần.

Truyền thông Việt Nam phản ánh hai nhánh theo hai cách rất khác nhau. Nhánh đối kháng được tường thuật theo từng hiệp, từng cú đánh, có diễn biến, có cao trào. Nhánh biểu diễn chỉ xuất hiện ở khoảnh khắc trao huy chương, khi bài quyền đã kết thúc và tên người đã được ghi lên bảng. Kết quả là công chúng biết tên nhà vô địch nhưng không biết vì sao họ vô địch.

Trong những buổi sân tập tôi được dự, câu hỏi “nội dung nào quan trọng hơn” được đặt đi đặt lại. Đó là một câu hỏi sai. Câu hỏi đúng là: nội dung nào đang được đánh giá bằng công cụ phù hợp. Với đối kháng, công cụ phù hợp là kết quả trận đấu và bộ chỉ số tấn công. Với biểu diễn, công cụ phù hợp là danh mục kỹ thuật và chất lượng thực hiện. Đem công cụ của bên này áp cho bên kia, kết quả luôn vô nghĩa.

Trước khi là võ sĩ, họ là con người; trước khi thắng một trận, họ phải vượt qua chính mình. Nhưng cách họ vượt qua chính mình ở hai nhánh là khác nhau: một bên là đánh bại đối thủ trong khoảng thời gian ngắn, một bên là đánh bại sự lệch nhịp trong từng động tác, mỗi ngày, trong nhiều năm.

Niềm tin phổ biến nhất trong làng võ Việt, và cả dưới các bài báo, là câu “đối kháng mới là võ thật, biểu diễn chỉ là múa”. Đó là một lỗi phân loại. Chấm một võ sĩ quyền thuật bằng bảng thắng-thua cũng giống như chấm một vận động viên chạy cự ly ngắn bằng khả năng tranh bóng: đúng dụng cụ nhưng sai đối tượng.

Chiều ngược lại ít được nói và khó chịu hơn. Chính nhánh biểu diễn đang gánh dòng chảy huy chương ổn định nhất cho võ Việt. Lý do đơn giản: ở nội dung quyền, biến số duy nhất là chính võ sĩ. Không có đối thủ đổi chiến thuật giữa hiệp, không có lần cân không đạt, không có quyết định trọng tài phút cuối làm đảo kết quả. Ở nhánh đối kháng, một chấn thương vai, một lần xuống cân sai, hoặc một lá thăm không thuận có thể xóa sạch cả chu kỳ bốn năm.

Có một tầng sâu hơn đang hình thành trong im lặng. Khi mọi trận đấu được số hóa đến từng giây, dữ liệu chi tiết ấy trở thành hàng hóa. Người trả giá cao nhất cho dữ liệu đó không phải khán giả. Mỗi cú ra đòn được ghi lại thành một điểm dữ liệu, và điểm dữ liệu ấy có giá trị ở những nơi võ sĩ không bao giờ đặt chân tới. Tôi nghĩ về điều này sau mỗi buổi theo dõi, và nó khiến tôi giữ nguyên tắc cũ: tôi cần xác minh thêm trước khi gọi bất kỳ điều gì là sự thật.

Có những trận thua không nằm ở tỉ số, mà nằm ở ánh mắt họ khi rời sân. Tôi viết từ đó. Và từ bài đăng bị chế giễu đến những loạt bài được đọc, tôi học được một điều: sự thật không bao giờ lỗi nhịp.

Tín hiệu đáng theo dõi trong mùa giải tới không nằm ở huy chương, mà ở cách các liên đoàn công bố hệ thống đánh giá của mình. Khi một liên đoàn dám nói rõ nội dung nào chấm bằng gì, khán giả sẽ thôi hỏi “8,67 là cao hay thấp”. Sân không khán giả, nhưng tôi vẫn nghe thấy nhịp đập của cả một tập thể.