Esports Việt Nam và bài toán dữ liệu: Không có số liệu, mọi phân tích chỉ là cảm tính

Phòng họp nhỏ ở quận 10, TP.HCM, một nhà phân tích chiến thuật đang trình bày về trận bán kết. Anh giơ lên một bảng số liệu, nhưng khi tôi hỏi nguồn, anh cười: “Đội bạn giữ kín, tôi ước lượng.” Cả phòng gật gù, không ai thắc mắc. Tôi nhìn con số “kiểm soát tầm nhìn 56%” – một con số cảm tính hơn là đo lường. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu esports của tôi, hình ảnh đó lặp lại ở gần như mọi cuộc họp phân tích thể thao điện tử tại Việt Nam: người ta nói rất nhiều, nhưng dữ liệu để chứng minh thì rất ít. Phiên chợ hè năm đó, tôi ngồi viết về Mbappé như thể ký một hợp đồng mà chỉ mình tôi đọc – và tôi nhận ra mình không muốn viết kiểu đó nữa. Thể thao điện tử Việt Nam đang ở giai đoạn tăng trưởng nóng. Các giải đấu mọc lên, đội tuyển trẻ liên tục ra mắt, tiền tài trợ chảy vào nhiều hơn. Nhưng có một thứ không theo kịp: hệ thống dữ liệu. Ở bóng đá, người ta có Opta, có Stats Perform – những đơn vị đo từng đường chuyền, từng pha chạy chỗ. Còn ở esports, trò chơi vốn có sẵn API để lấy dữ liệu, nhưng các đội tuyển Việt Nam gần như không dùng chung một chuẩn nào. Mỗi đội tự ghi chú theo cách riêng, HLV xem VOD và ghi lại bằng trí nhớ, nhà báo thì suy luận từ vài clip lẻ tẻ. Khi ra quốc tế, đối thủ Hàn Quốc hay Trung Quốc có đầy đủ số liệu về đội hình, meta và thói quen của từng tuyển thủ. Còn chúng ta đưa ra nhận định dựa trên cảm giác. Hãy nhìn vào năm lớp dữ liệu mà một đội tuyển esports chuyên nghiệp cần. Lớp thứ nhất là dữ liệu trận đấu: thời gian phản ứng, số thao tác mỗi phút, vị trí đặt mắt, quản lý tài nguyên trong game. Đây là những con số có thể đo bằng phần mềm, nhưng nhiều đội tuyển Việt Nam không có bộ phận kỹ thuật làm việc này. Họ dựa vào cảm nhận của HLV, hoặc tệ hơn là lời kể của tuyển thủ. Lớp thứ hai là dữ liệu người chơi: phong độ qua từng trận, lịch sử đối đầu với từng đối thủ, tình trạng chấn thương cổ tay hay lưng – thứ mà tuyển thủ ngại nói ra vì sợ mất giá. Lớp thứ ba là dữ liệu chiến thuật: meta hiện tại là gì, bộ đôi hay bộ ba nào đang có tỷ lệ thắng cao, đâu là điểm yếu của đội hình đang dùng. Lớp thứ tư là dữ liệu tài chính: lương, thưởng, giá trị thương mại của tuyển thủ – thứ quyết định việc có giữ được người hay không. Lớp thứ năm là dữ liệu khán giả: lượng xem, mức độ tương tác, đối tượng người hâm mộ. Năm lớp này nếu thiếu một, bức tranh phân tích sẽ vẹo. Điều đáng nói là sự thiếu hụt này không phải do thiếu công nghệ. Một chiếc máy tính, một phần mềm mã nguồn mở, một người biết thống kê là đủ để bắt đầu. Cái thiếu là thói quen và văn hóa. Các đội tuyển Việt Nam thường coi dữ liệu là bí mật chiến thuật, sợ đối thủ biết, nên giữ kín và cuối cùng chính mình cũng không dùng được. Trong khi đó, các đội mạnh trên thế giới công bố một phần dữ liệu để xây dựng thương hiệu, thu hút nhà tài trợ, và tạo ra một hệ sinh thái dữ liệu mở cho cả giải đấu. Sau khi định giá, bóng đá chỉ còn là bài toán kiểm chứng; esports cũng vậy, nhưng chúng ta chưa có con số nào để kiểm chứng. Tôi tin rằng thiếu dữ liệu không phải là lý do để im lặng, mà là cơ hội để tạo ra một chuẩn mực mới. Phản trực giác ở chỗ: ai dám công bố sự thiếu hụt của mình, người đó sẽ được tin tưởng hơn. Một nhà phân tích nói “tôi không có đủ dữ liệu để kết luận” đáng giá hơn một nhà phân tích đưa ra con số ước lượng mà không nói rõ nguồn. Sân vắng không làm trận đấu biến mất, nó chỉ buộc giá trị phải lộ nguyên hình – câu nói này áp dụng cho cả ngành phân tích: khi không có dữ liệu hào nhoáng, giá trị thật của một nhận định sẽ bộc lộ. Thị trường luôn sợ sự lệch giá; còn tôi thì săn nó. Sự lệch giá ở đây là khoảng cách giữa lời nói và số liệu. Ai đóng được khoảng cách đó trước, người đó thắng. Trong esports, có một chỉ số dễ gây hiểu lầm là số thao tác mỗi phút (APM). Nhiều người xem APM cao là giỏi, nhưng thao tác vô ích – bấm phím liên tục mà không tạo ra quyết định đúng – cũng tạo ra con số đẹp. Cũng giống như cầu thủ chạy nhiều nhưng chạy vô hiệu vẫn có chỉ số quãng đường ấn tượng. Dữ liệu cần phải đi kèm ngữ cảnh, nếu không nó chỉ là trang trí. Dữ liệu còn ảnh hưởng đến việc tuyển mộ nhân tài. Một tuyển thủ trẻ ở tuyến dưới có thể được phát hiện qua chỉ số thao tác chính xác, tốc độ ra quyết định, và khả năng giữ bình tĩnh trong áp lực – những thứ không hiện lên qua màn hình livestream. Nếu không có dữ liệu, các đội tuyển sẽ tuyển người theo cảm hứng hoặc danh tiếng, bỏ lỡ những viên ngọc thô. Ngược lại, các đội nước ngoài đã xây dựng hệ thống tuyển trạch viên dữ liệu từ nhiều năm trước, họ biết một tuyển thủ 16 tuổi đang tăng trưởng với tốc độ nào chỉ sau ba tháng theo dõi. Báo chí thể thao Việt Nam cũng đang bỏ lỡ cơ hội. Thay vì đặt câu hỏi “vì sao đội thua?”, phóng viên nên hỏi “số liệu nào cho thấy đội thua?”. Nếu đội không công bố dữ liệu, hãy nói rõ điều đó trong bài viết. Sự minh bạch của báo chí sẽ tạo áp lực cho các đội tuyển phải mở dữ liệu. Khi đó, người hâm mộ sẽ không còn phải tin vào những lời bình luận cảm tính. Đã đến lúc các đội tuyển esports Việt Nam mở dữ liệu, ngay cả khi chỉ là một phần. Và các nhà phân tích cần can đảm nói “không đủ thông tin” thay vì bịa ra một câu chuyện đẹp. Tài sản thật sự không nằm trên sân; nó nằm ở khả năng nhìn thấy mình ở mùa giải sau. Một thế hệ nhà phân tích mới không nên lặp lại thói quen cũ. Câu hỏi còn bỏ ngỏ: ai sẽ là người đầu tiên bước ra khỏi vòng an toàn để xây dựng nền móng dữ liệu cho cả một thế hệ?